راجع بجنت شود بنا بر اين « فَأَزَلَّهُمَا » بمعنى فأزلهما است چنانچه حمزه قرائت كرده يعنى بيرون كرد آدم و حوا را از بهشت فَأَخْرَجَهُما مِمَّا كانا فِيهِ پس اخراج كرد ابليس ايشان را از آنچه بودند آدم و حوا در آن ، به اين معنى كه شيطان سبب حرمان ايشان شد هم از جنت و هم از نعمت و راحت كه در جنت داشتند . وَ قُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ و گفتيم ما كه فروز آييد ازين جنت عالى مرتبه بساير بقاع ، و برفتن زمين مسكن و مأوى جوييد ، حالكونى كه بعضى از شما دشمن باشند مر بعضى ديگر را . در عيون اخبار الرضا از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام روايت كرده كه سرنديب « 1 » بهترين واديهاست كه آدم در آنجا فروز آمد . خطاب « اهْبِطُوا » ميتواند كه مخصوص آدم و حوا باشد زيرا كه ابليس بعد از امتناع از سجود از بهشت اخراج شده بود چنانچه حق تعالى فرموده « 2 » : « فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ » و چون مخاطبهء اثنين بضمير جمع شايع و ذايع است بنا بر اين در مخاطبهء آدم و حوا ضمير جمع آورده و حق تعالى در باب داود و سليمان فرموده : « 3 » « وَ كُنَّا لِحُكْمِهِمْ شاهِدِينَ » و ضمير جمع راجع بداود و سليمان است . و ميتواند كه خطاب بآدم و حوا و ابليس و حيّه نيز باشد چنانچه در تفسير « وَ قُلْنَا اهْبِطُوا » در حديث وارد شده كه اى « يا آدم و يا حوا و يا ابليس و يا حية اهبطوا » و گفته‌اند كه ابليس بعد از بيرون شدن از بهشت خود را در دهن مار جا داده بواسطهء وسوسهء آدم و حوا بطريق دزدى داخل بهشت گرديد . و در حديث آمده كه « الحيّة كانت من احسن دوابها » اى من احسن دوابّ ابليس و ذريته . و در تفسير صاحب العسكر صلوات اللَّه عليه و آله چنين مرويست كه « و هبوط ابليس من حواليها ، اى من حوالى الجنة لا من الجنة ، فانه كان محرّما عليه دخول الجنة » و ميتوان رفع منافى به اين طرز كرد كه حرام بودن دخول ابليس در بهشت آشكارا بوده ، به حيثيتى كه همه كس او را به بيند و بشناسد بدون واسطه ، و اما

--> ( 1 ) جزيرهء بزرگيست در درياى هند كه اكنون بنام كشور « سيلان » ناميده مىشود . ( 2 ) سورهء حجر آيهء 34 و سورهء صافات آيهء 77 . ( 3 ) سورهء انبياء آيهء 78 .